काठमाडौं । नेपालमा हरेक वर्ष हजारौँ विद्यार्थी इन्जिनियरिङ पढ्छन्। कक्षाकोठा भरिन्छ, प्रयोगशाला चल्छ, परीक्षा हुन्छ र केही वर्षपछि हातमा इन्जिनियरिङको डिग्री आउँछ। तर एउटा प्रश्न भने अझै उस्तै छ—डिग्री पाएपछि मात्र इन्जिनियर बन्ने हो कि पढ्दै गर्दा नै इन्जिनियर भएर सोच्न र काम गर्न सिक्ने हो?
हाम्रो इन्जिनियरिङ शिक्षाको ठूलो हिस्सा अझै पाठ्यक्रम, परीक्षा, अंक र डिग्रीकै वरिपरि घुमिरहेको छ। विद्यार्थीलाई समस्या दिइन्छ, त्यसको उत्तर खोज्न लगाइन्छ र त्यसैका आधारमा मूल्याङ्कन गरिन्छ। तर वास्तविक जीवनमा समस्या प्रश्नपत्रमा छापिएर आउँदैन। किसानको सिँचाइदेखि उद्योगको उत्पादन लागत, अस्पतालका उपकरणदेखि नगरपालिकाको फोहोर व्यवस्थापनसम्म—समाजका समस्या फरक हुन्छन् र तिनको समाधान खोज्न किताबको ज्ञानलाई व्यवहारमा उतार्नुपर्छ।
त्यसैले नेपालको इन्जिनियरिङ शिक्षामा अब ‘पढ र परीक्षा देऊ’ भन्दा ‘पढ, प्रयोग गर र समाधान निकाल’ भन्ने संस्कार विकास गर्नुपर्ने बेला आएको छ। विद्यार्थीले कलेजमै हुँदा वास्तविक उद्योग, स्थानीय तह, अस्पताल, कृषि क्षेत्र र समुदायसँग जोडिएर काम गर्ने अवसर पाउनुपर्छ। परियोजना केवल सेमेस्टरको अन्तिम दिन बुझाउने फाइल होइन, वास्तविक प्रयोगकर्तासम्म पुग्ने समाधान बन्नुपर्छ।
मानौँ, कुनै उद्योगमा ऊर्जा खपत धेरै छ। विद्यार्थीले त्यसको कारण पहिचान गरेर सुधारको उपाय खोज्न सक्छन्। कुनै किसानलाई सस्तो र उपयोगी कृषि उपकरण आवश्यक छ भने इन्जिनियरिङ विद्यार्थीले त्यसको डिजाइन र परीक्षण गर्न सक्छन्। कुनै सानो व्यवसायलाई डिजिटल प्रणाली चाहिएको छ भने विद्यार्थीले त्यसको विकास गर्न सक्छन्। केमिकल इन्जिनियरिङका विद्यार्थीले पानी प्रशोधन, फोहोर व्यवस्थापन, ऊर्जा दक्षता वा उत्पादन प्रक्रियामा सुधारका उपाय खोज्न सक्छन्। यस्ता अभ्यासले पढाइलाई सीधै समाज र बजारसँग जोड्छ।
इन्जिनियरिङको खास क्षमता केवल दिइएको समस्या समाधान गर्नु होइन, सही समस्या पहिचान गर्नु पनि हो। कक्षाकोठामा शिक्षकले समस्या दिन्छन्, तर वास्तविक जीवनमा इन्जिनियर आफैँले समस्या देख्नुपर्छ, बुझ्नुपर्छ र त्यसको प्राथमिकता तय गर्नुपर्छ। त्यसैले विद्यार्थीलाई उत्तर लेख्नेभन्दा पहिले प्रश्न गर्न सिकाउने शिक्षा आवश्यक छ।
यसका लागि विश्वविद्यालयहरूले ‘रियल प्रब्लम बैंक’ जस्तो अवधारणा सुरु गर्न सक्छन्। उद्योग, स्थानीय तह, अस्पताल, कृषि क्षेत्र र व्यवसायबाट आएका वास्तविक समस्या एउटै प्लेटफर्ममा राख्ने र विद्यार्थीलाई ती समस्या समाधान गर्ने अवसर दिने। शिक्षक मार्गदर्शक बन्ने, विद्यार्थीले अनुसन्धान र डिजाइन गर्ने, प्रोटोटाइप बनाउने, परीक्षण गर्ने र प्रयोगकर्ताको प्रतिक्रिया लिएर समाधान सुधार्ने। यसले परियोजनालाई कागजी अभ्यासबाट वास्तविक काममा बदल्न सक्छ।
परियोजनाको मूल्याङ्कन गर्ने तरिका पनि बदलिनुपर्छ। रिपोर्ट कति राम्रो लेखियो र प्रस्तुति कति राम्रो भयो भन्ने प्रश्नसँगै समाधानले कसको समस्या हल गर्यो, कति खर्च लाग्यो, प्रयोगकर्ताले स्वीकार गर्यो कि गरेन, कति समय वा स्रोत बचत भयो भन्ने कुरा पनि हेर्नुपर्छ। विद्यार्थीले बनाएको परियोजनाले कुनै व्यक्ति, संस्था, उद्योग वा समुदायलाई वास्तविक लाभ पुर्यायो कि पुर्याएन भन्ने प्रश्न महत्वपूर्ण हुनुपर्छ।
असफलता पनि यही प्रक्रियाको हिस्सा हो। पहिलोपटक बनाएको प्रोटोटाइप नचल्न सक्छ, डिजाइन महँगो पर्न सक्छ वा प्रयोगकर्ताले समाधान स्वीकार नगर्न सक्छ। तर परीक्षण, गल्ती र सुधारकै प्रक्रियाबाट व्यावहारिक इन्जिनियरिङ क्षमता विकास हुन्छ। विद्यार्थीले असफलतालाई अन्तिम नतिजा होइन, अर्को समाधानतर्फ जाने सिकाइका रूपमा लिन सिक्नुपर्छ।
यसमा विश्वविद्यालय र उद्योगबीचको सम्बन्ध पनि नयाँ ढंगले विकास गर्न आवश्यक छ। उद्योगहरू कलेजमा विद्यार्थी भर्ती गर्न मात्र होइन, आफ्ना वास्तविक प्राविधिक समस्या लिएर पनि आउनुपर्छ। विश्वविद्यालयले ती समस्यालाई विद्यार्थीको अनुसन्धान, परियोजना र नवप्रवर्तनसँग जोड्न सक्छ। यसबाट विद्यार्थीले उद्योगको वास्तविक आवश्यकता बुझ्छन् भने उद्योगले पनि नयाँ सोच र प्रतिभासँग प्रत्यक्ष काम गर्ने अवसर पाउँछ।
नेपालमा यस्ता अभ्यासका लागि सम्भावनाको कमी छैन। जलविद्युत्, कृषि, पर्यटन, निर्माण, खानेपानी, ऊर्जा, फोहोर व्यवस्थापन, साना तथा मझौला उद्योग र डिजिटल सेवासम्म हरेक क्षेत्रमा इन्जिनियरिङ समाधान खोज्नुपर्ने समस्या छन्। नेपाल आफैँ एउटा ठूलो ‘लिभिङ ल्याब’ बन्न सक्छ। आवश्यकता केवल विश्वविद्यालय, उद्योग र समुदायबीचको दूरी घटाउने संरचना र इच्छाशक्तिको हो।
अन्ततः विश्वविद्यालयबाट विद्यार्थी निस्कँदा हामीले केवल ‘कहाँ जागिर पायौ?’ भनेर सोध्ने संस्कार बदल्नुपर्छ। त्यससँगै ‘के समस्या समाधान गर्यौ?’, ‘के नयाँ बनायौ?’ र ‘तिम्रो ज्ञानले कसको काम सजिलो बनायो?’ भनेर पनि सोध्नुपर्छ। इन्जिनियरिङ शिक्षाको लक्ष्य डिग्रीधारी जनशक्ति उत्पादन गर्नु मात्र होइन, समस्या देख्न सक्ने, प्रश्न गर्न सक्ने, समाधान डिजाइन गर्न सक्ने र त्यसलाई व्यवहारमा उतार्न सक्ने जनशक्ति तयार गर्नु हो।
नेपाललाई अब केवल धेरै इन्जिनियर होइन, आफ्नै समाजका समस्या बुझेर समाधान गर्न सक्ने इन्जिनियर चाहिएको छ। त्यसका लागि ‘डिग्री पाएपछि इन्जिनियर बन्ने’ होइन, ‘पढ्दै गर्दा नै इन्जिनियर भएर सोच्ने र बनाउने’ वातावरण तयार गर्नुपर्छ। इन्जिनियरिङ शिक्षाको भविष्य कागजमा थपिने डिग्रीमा मात्र होइन, त्यसबाट सिर्जना हुने वास्तविक समाधानमा छ।
(सन्दर्भ विचार: Engineering education मा ‘build while you learn’ अवधारणाबाट प्रेरित।)
Your email address will not be published. Required fields are marked *
